BỐI CẢNH RA ĐỜI GIỮA KHÓI LỬA CHIẾN TRANH
Trong khi trận chiến Stalingrad đang ở hồi quyết định, một quyết định quan trọng khác đã được đưa ra tại Moscow. Ngày 6 tháng 1 năm 1942, Ủy ban Quốc phòng Nhà nước Liên Xô ra chỉ thị khôi phục sản xuất ô tô tại Nhà máy ZIS (Stalin) mà không làm gián đoạn sản xuất quốc phòng. Mục tiêu rõ ràng và đầy tham vọng: tạo ra một mẫu limousine cao cấp mới, biểu tượng cho sức mạnh và trình độ kỹ thuật của một quốc gia chiến thắng, sẵn sàng ra mắt vào năm Chiến thắng.
Theo lệnh của Giám đốc I.A. Likhachev (Mệnh lệnh số 723, ngày 19/9/1942), Phòng Thiết kế-Công nghệ được thành lập để phát triển ZIS-110. Dự án được giao cho Phó Tổng công trình sư Andrey Nikolaevich Ostrovtsev, với một nhiệm vụ vừa đơn giản vừa phức tạp: “Khi nào chiến tranh kết thúc, vào năm Chiến thắng, một chiếc limousine mới phải xuất hiện trong nước” (Trang 3).
LỰA CHỌN NGUYÊN MẪU VÀ QUÁ TRÌNH THIẾT KẾ
Giữa những năm tháng chiến tranh khốc liệt, các kỹ sư Liên Xô đã tiến hành một công việc khổng lồ. Mặc dù ZIS-110 không phải là một thiết kế hoàn toàn độc lập, việc lựa chọn và cải biến nguyên mẫu mang tính chiến lược. Chiếc Packard 180 model năm 1942 của Mỹ được chọn làm cơ sở (Trang 3). Lý do cho sự lựa chọn này có thể bắt nguồn từ việc chính I.V. Stalin cũng sử dụng những chiếc Packard bọc thép trong gara của mình từ cuối những năm 1930.
Đến tháng 2/1944, hai mô hình được trình lên ban lãnh đạo nhà máy để lựa chọn mẫu cuối cùng. Áp lực thời gian rất lớn: trước ngày 1/5/1944, phải hoàn thành hai mẫu thử nghiệm bằng kim loại, một thường và một bọc thép
NHỮNG CẢI TIẾN KỸ THUẬT ĐỘT PHÁ
ZIS-110 được trang bị hàng loạt công nghệ lần đầu tiên xuất hiện trên ô tô Liên Xô, nhằm mục tiêu đạt được sự êm ái, yên tĩnh và tiện nghi tối đa:
- Hệ thống treo: Hệ thống treo trước độc lập, kết hợp với thanh ổn định ngang trước và sau.
- Hệ thống phanh: Phanh thủy lực với cơ cấu phanh trống, má phanh kiểu trôi.
- Truyền động: Cầu chủ động sau kiểu hypoid, giúp hạ thấp trục các-đăng, giảm tiếng ồn và loại bỏ đường hầm xuyên sàn.
- Động cơ: Động cơ 8 xi-lanh, dựa trên động cơ Packard nhưng được cải tiến mạnh mẽ. Động cơ này yêu cầu nhiên liệu cao cấp hơn loại A-66 phổ biến thời đó
- Hộp số: Hộp số 3 cấp với cần số được bố trí trên cột lái – một thiết kế đầu tiên tại Liên Xô
- Tiện nghi nội thất cao cấp: Vách ngăn kính điện thủy lực giữa khoang lái và hành khách, ghế bọc da nhồi lông vịt biển, radio tích hợp, và các ghế phụ strapontin có thể mở ra từ vách ngăn, biến xe 5 chỗ thành 7 chỗ
SỰ RA ĐỜI VÀ BIẾN THỂ ĐẶC BIỆT: ZIS-115
Nhu cầu an ninh cấp thiết sau một vụ ám sát hụt nhắm vào lãnh đạo vào tháng 11/1942 đã thúc đẩy việc phát triển song song phiên bản bọc thép. Phiên bản này, mang chỉ số ZIS-115, được bọc thép chống đạn dày 6.3mm và kính chống đạn dày 75.5mm, có khả năng chống chịu hỏa lực từ hầu hết các loại súng thời đó. Trọng lượng tăng lên ~5 tấn khiến động cơ phải được tăng công suất lên 162 mã lực, nhưng tốc độ tối đa vẫn giảm còn 100 km/h, và mức tiêu thụ nhiên liệu lên tới 27.5 l/100km
Để phân biệt, ZIS-115 có nắp bánh xe nhô ra nhiều hơn (để che moay-ơ cầu sau được gia cố), lốp lớn hơn (750-17) và thường có thêm một đèn pha phụ trước lưới tản nhiệt
BIỂU TƯỢNG QUYỀN LỰC VÀ VĂN HÓA
ZIS-110 chính thức được phê duyệt sản xuất vào tháng 9/1944 và chiếc đầu tiên xuất xưởng ngày 20/7/1945. Nó không chỉ là phương tiện mà còn là công cụ ngoại giao và biểu tượng văn hóa:
- Quà tặng ngoại giao: Stalin đã tặng ZIS-110 (sơn xanh) cho Thượng phụ Chính thống giáo Alexy I, và tặng ZIS-115 cho các nhà lãnh đạo như Kim Il Sung (Triều Tiên), Bolesław Bierut (Ba Lan) và Tổng thống Phần Lan
- Biểu trưng mang tính biểu tượng: Biểu trưng trên nắp ca-pô, mô tả “lá cờ đỏ trong tia sáng mặt trời mọc”, được thiết kế bởi K.N. Orlov theo yêu cầu trực tiếp của Giám đốc Likhachev, và sau này trở thành hình ảnh đại diện của nhà máy ZIS
- Xuất hiện trong điện ảnh: Chiếc xe trở thành “nhân vật” không thể thiếu trong bộ phim hài kinh điển “Ivan Vasilyevich đổi nghề” (1973), tăng thêm sự nổi tiếng trong văn hóa đại chúng
CÁC BIẾN THỂ KHÁC
Ngoài limousine tiêu chuẩn và bọc thép, ZIS-110 còn có một số biến thể đáng chú ý:
- ZIS-110B (Phaeton): Xe mui trần với mui gập thủ công, sản xuất từ 1949-1954, được sử dụng trong các cuộc duyệt binh trên Quảng trường Đỏ và làm xe taxi tại các khu nghỉ dưỡng
- ZIS-110A: Xe cứu thương, sản xuất từ 1952-1957, với cửa sau lớn mở lên để đưa cáng vào
- ZIS-110P (1956): Phiên bản dẫn động 4 bánh theo yêu cầu của N.S. Khrushchev, sử dụng khung gầm và cụm tổng hợp trong nước
- ZIS-110 không chỉ đơn thuần là một thành tựu kỹ thuật. Nó là một sản phẩm của ý chí chính trị, ra đời trong hoàn cảnh lịch sử đặc biệt, kết hợp giữa tiếp thu công nghệ nước ngoài và sáng tạo nội địa. Từ vai trò là “xe nhà nước” của giới lãnh đạo Xô viết, công cụ ngoại giao, đến sự xuất hiện trong điện ảnh và đời sống đô thị (xe taxi, cứu thương), ZIS-110 đã in dấu sâu đậm vào lịch sử Liên Xô nửa sau thế kỷ XX, xứng đáng là một “huyền thoại ô tô” thực thụ.